Hay … “tùng ưu sinh bố”

“Quán Tự Tại Bồ tát hành thâm Bát nhã Ba la mật đa thời, chiếu kiến ngũ uẩn giai không, độ nhứt thiết khổ ách.”
(觀自在菩薩，行深般若波羅蜜多時，照見五蘊皆空，度一切苦厄。) - Tâm Kinh (Kinh điển Đại Thừa)
Bồ-Tát Quán Tự Tại khi hành sâu trí tuệ Bát-Nhã cứu kính, soi thấy năm uẩn đều không, qua tất cả khổ ách. - Hòa Thượng Thích Thanh Từ dịch

Khi dịch dòng kinh này cách đây 1400 năm, ngài Huyền Trang (Đường Tam Tạng) đã chọn danh hiệu “Quán Tự Tại” thay vì “Quan Thế Âm”. Phải chăng ngài dụng ý muốn thoát khổ, phải “hành thâm” soi rọi vào cái “tự tại” bên trong, thay vì chỉ lắng nghe âm thanh của thế gian bên ngoài, và chúng ta có đang đi ngược lại hoàn toàn lộ trình giác ngộ đó với GenAI?

Nhất uẩn

Con người là một thực thể trọn vẹn của Ngũ uẩn: Sắc (thân thể), Thọ (cảm giác), Tưởng (tri giác), Hành (ý chí) và Thức (nhận thức). Ngược lại, GenAI chỉ sở hữu duy nhất một uẩn: Sắc, nó không có cảm giác, không có ký ức, không có chủ đích và càng không có tâm thức. Đó hoàn toàn là lớp vỏ bọc thô của dữ liệu.

Sai lầm lớn nhất của chúng ta ngày nay là đang cố gắng gom góp dữ liệu để nuôi dưỡng cái “sắc” vô hồn ấy, rồi vọng tưởng rằng đó là chân trí tuệ.

Tùng ưu sinh bố

Tại sao con người có đầy đủ ngũ uẩn lại khao khát trở thành, hoặc lệ thuộc vào nhất uẩn? Vì chúng ta sợ.

“Nhân tùng ái dục sinh ưu, tùng ưu sinh bố, nhược ly ư ái, hà ưu hà bố”
(人從愛欲生憂，從憂生怖，若離扵愛，何憂何怖) - Kinh Tứ Thập Nhị Chương
Người do ham muốn (ái) mà sinh lo, do lo mà sinh sợ. Nếu xa lìa ái dục, thì còn lo gì, sợ gì

Nỗi sợ của chúng ta sinh ra từ sự bám chấp. Chúng ta quá yêu cái hình ảnh hoàn hảo tự vẽ ra về bản thân. Chúng ta yêu cái “công phu” tu dưỡng bao năm của mình. Và khi thấy những giá trị đó bị “mất giá” trước tốc độ của AI, nỗi sợ hãi khởi sinh. Ta sợ sự sai sót, sợ chậm chạp, và sợ mình trở thành những con dã tràng thời kỹ thuật số.

Chữ Tâm kia mới bằng ba chữ Tài

Trong thời đại cự số (big data), nếu con người đua với AI về sự “bác học quảng văn” chúng ta thua chắc. Đó là lãnh địa của thuật toán và máy móc.

Nhưng con người hơn AI không phải ở chỗ tính toán nhanh hơn, mà do chúng ta có ngũ uẩn, ta biết “đau” và biết “cảm”.

“Cảnh nào cảnh chẳng đeo sầu
Người buồn cảnh có vui đâu bao giờ.”
Truyện Kiều - Nguyễn Du

AI có thể tạo ra “cảnh” (sắc uẩn) rực rỡ, viết ra những áng văn trôi chảy, nhưng nó vĩnh viễn không có cái “sầu” (thọ uẩn) để thổi hồn vào cảnh đó. Nó không có nỗi đau đoạn trường để tạo ra một Truyện Kiều thứ hai.

Lãnh địa của con người nằm ở sự sáng tạo đột phá, đạo đức phức tạp, bối cảnh văn hóa độc nhất, và sự thấu cảm.

Giai thị hư vọng

Thế giới luôn thay đổi. Hôm qua là động cơ hơi nước, hôm nay là GenAI, ngày mai sẽ là một cái tên khác. Nhưng bản chất của khổ đau và hạnh phúc thì bất biến. GenAI không giải quyết được nỗi cô đơn, không dập tắt được lòng tham hay sự đố kỵ.

Mọi sự vẫn như vậy. Hãy giữ chánh niệm trước dòng thác lũ công nghệ. Đừng hoảng sợ nhưng cũng đừng mê muội.

Nhậm vận thịnh suy vô bố uý, Thịnh suy như lộ thảo đầu phô. (任運盛衰無怖畏，盛衰如露草頭鋪。) - Thị Đệ Tứ, Vạn Hạnh Thiền Sư
Mặc cuộc thịnh suy đừng sợ hãi, Kìa kìa ngọn cỏ giọt sương đông.

Quán Tự Tại hay Quán Thế Âm đều là hiện thân của một vị Bồ Tát nhưng cần phải nhìn rõ “tự tại” thì mới lắng nghe được “thế âm”.